نتيجه‌گيري
پرداختن به بحث علم الخلاف و استفاده مطلوب و بهينه از آن در رسيدن به احكام شرعي، كاري دشوار است و كساني مي‌توانند در اين رابطه نظريه‌پردازي كنند كه صلاحيت علمي لازم را داشته و به جزئيات منابع و دلايل، از جمله قرآن و حديث آگاه باشند.
يكي از مجاري بسيار مهم در تقريب بين مذاهب اسلامي بررسي منابع و مباني فقه آنان است، چرا كه در بازگويي نظريات پيشوايان مذاهب مختلف، روشن مي‌شود كه ميان آنان اختلافات زيادي وجود ندارد.
هرچند تحقيق و تأمل در تمام جزئيات اين علم در قالب يك مقاله امري بعيد است، ليكن با استفاده از اطلاعات اندك خود كه در نتيجه مطالعه منابع فقهي و اصولي فريقين بدست آمده‌است مي‌توان گفت كه؛ بستر سازي جهت احياي « علم الخلاف » و توجه و اهتمام ويژه به آن در مراكز علمي و دانشگاهي، مي‌تواند يكي از راهكارهاي بسيار مهم انديشه‌اي در تحقق تقريب مذاهب اسلامي و تداوم تعامل طبيعي مذاهب فقهي باشد، چرا كه اگر اين روحيه در مجتهدين و علماي اسلامي وجود داشته و به خاطر تقويت وحدت و همگرايي و براي رسيدن به واقع، آراء يكديگر را ملاحظه كرده و در فضاي عاري از تعصبات مذهبي ادله استنادي را مورد ارزيابي قرار دهند و هركدام را ارزش‌گذاري نمايند و در نهايت رأي راجح را با دليل و برهان برگزينند، نتيجه آن مي‌شود كه اجتهادات و استنباطات صورت‌گرفته بسيار نزديك به هم خواهد‌‌شد كه اين خود سبب تحقق وحدت و تعامل سازنده فقهاي مذاهب اسلامي مي‌شود.
علاوه بر اين دستاورد عظيم كه مطلوب تمام مصلحان جهان و خصوصا مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي مي‌باشد، مي‌توان يافته‌هاي زير را نيز به عنوان نتيجه پژوهش ذكر نمود:
۱. اگر چه امروزه از اين علم در محافل علمي و پژوهشي به عنوان يك پديده جديد و نو تلقي مي‌كنند، اما با توجه به منابع تاريخي، بالأخص تاريخ علوم اسلامي و مطالعه آثار علماي متقدم و نيز تأليفاتي كه در اين رابطه از ناحيه علماي فريقين به رشته تحرير در آمده‌اند، براي همه روشن مي‌شود كه اين رشته علمي يك رشته جديدي نمي‌باشد، بلكه امتداد رشته‌اي است كه از قديم در ميان مذاهب اهل سنت و تشيع وجود داشته و مورد توجه اين فقها بوده و براي آن ارزش زيادي قائل بوده‌اند.
۲. ملاحظه و تأمل در اختلافات علماي اسلام - به ويژه متقدمين - نشان از آن دارد كه هيچ كدام از آن‌ها بدون دليل و از روي عمد در مقابل نصي به اختلاف نپرداخته‌‌اند.
۳. هرچند كه فقهاي مذاهب اسلامي در اجتهاد و مقام استنباط احكام الهي از منابع اختلاف دارند ولي آن‌گونه نيست كه ميان ديدگاههاي آنان تقريب امكان پذير نباشد، چرا كه بيشتر اختلافات موجود از نوع اختلاف لفظي است نه حقيقي.
۴. احياي اين علم و توجه به آن موجب شناخت بيشتر مباني پيشوايان شده كه نتيجه آن، رشد و بالندگي و نيز تقويت وحدت و اخوت مسلمانان مي‌شود.
۵. عمده اختلافاتي كه در آراء و اقوال فقها ديده مي‌شود اختلاف حقيقي نيست، بلكه از جمله اختلافات لفظي بوده و اسباب آن نيز - به عقيده بسياري از علما - عموما نشأت گرفته از برداشت آنها از نصوص قرآن و سنت شريف نبوي (ص) مي‌باشد.

منابع و مآخذ
۱. قرآن مجيد
۲. ابراهيم، مصطفي، احمد، الزيات، حامد، عبدالقادر و محمد، النجار، المعجم الوسيط، جزء۱، بي‌جا، دارالدعوه، بي‌تا.
۳. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمه ابن خلدون، ج ۲، ترجمه محمد پروين گنابادي، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ۱۳۵۹.
۴. ابن رشد، بداية المجتهد و نهاية المقتصد، جزء۱، تنقيح و تصحيح خالد العطار، بيروت، دارالفكر، ۱۴۱۵ه- ۱۹۹۵م.
۵. ابن عابدين، محمد امين، حاشية علي الدر المختار( شرح تنوير الأبصار في فقه مذهب الإمام أبي حنيفة النعمان)، جزء۱، بيروت، دارالفكر، بي‌تا.
۶. الأثري، أبوعبدالله فوزي بن عبدالله بن محمد، الأضواء الأثرية في بيان إنكار السلف بعضهم علي بعض في المسائل الخلافية الفقهية، جزء۱، بي‌جا، بي‌نا، بي‌تا، المكتبة الشاملة، إصدار الثالث.
۷. البزدوي الحنفي، علي بن محمد، أصول البزدوي، جزء اول، كراتشي، جاويد بريس، بي‌تا.
۸. السيواسي، كمال‌الدين محمد بن عبدالواحد، شرح فتح القدير، جزء۱، بيروت، دارالفكر، بي‌تا.
۹. السيوطي، أبوالفضل جلال‌الدين عبدالرحمن ابوبكر، الخصائص الكبري، بيروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۰۵ق- ۱۹۸۵م.
۱۰. الشثري، سعد بن ناصر، شرح مقدمة في أصول التفسير للعلامة ابن قاسم، جزء۲، موقع جامع شيخ الإسلام ابن تيمية، مكتبة الشاملة، إصدار الثالث.
۱۱. العجلوني، اسماعيل بن محمد الجراحي، كشف الخفاء و مزيل الألباس عما اشتهر من الأحاديث علي ألسنة الناس، بيروت، دارإحياء التراث العربي، بي‌تا.
۱۲. العروسي، خالد، الترخص بمسائل الخلاف ضوابطه و أقوال العلماء فيه، جزء۱، كلية الشريعة و الدراسات الإسلامية، جامعة أم القري، بي‌تا.
۱۳. الغزالي، أبوحامد، إحياء علوم‌الدين، ج۱، بيروت، دارالمعرفة، بي‌تا.
۱۴. الموصلي الحنفي، عبدالله بن مودود، الإختيار لتعليل المختار، جزء دوم، بيروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۲۶ه- ۲۰۰۵م.
۱۵. بي‌آزار شيرازي، عبدالكريم، فقه مقارن ( جايگاه فقه اسلامي در صحنه بين الملل و درخشش فقه اهل بيت در قوانين مدني كشورهاي اسلامي)، مجله فقه كاوشي نو در فقه اسلامي، شماره ۴۳، سال۱۳۸۴ ش.
۱۶. جباران، محمد‌رضا، علامه شرف الدين و فقه مقارن، مجله فقه، شماره ۴۲، سال يازدهم.
۱۷. جناتي، محمدابراهيم، فقه تطبيقي و پيشگامان آن، مجله كيهان انديشه نو، شماره ۵۹، بي‌تا.
۱۸. حكيم، سيد محمد تقي، أصول العامة للفقه المقارن، قم، مجمع العالمي لأهل‌البيت، ۱۴۸۸ ق - ۱۹۹۷م- ۱۳۷۶ش.
۱۹. راغب اصفهاني، ابوقاسم، مفردات الفاظ القرآن، جزء۱، دمشق، دارالنشر/ دارالقلم، بي‌تا.
۲۰. سياح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوين ( عربي به فارسي )، ترجمه المنجد، ج۱، ريشه(خلف)، تهران، انتشارات اسلام، بي‌تا.
۲۱. شاطبي، أبواسحاق، الموافقات في أصول الشريعة، ج۴، بي‌جا، دارابن عفان الخبر، بي‌تا.
۲۲. منظمة المؤتمر الإسلامي، مجلة مجمع الفقه الإسلامي، جزء دوم، مكتبة الشاملة، إصدار الثالث.
۲۳. نعمتي، احمد، اجتهاد در شريعت اسلام، تهران، نشر احسان، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
۲۴. وزارة الأوقاف و الشؤن الإسلامية، موسوعة الفقهية الكويتية، جزء دوم، كويت، دارالسلاسل، طبعة الثاني، ۱۴۰۴-۱۴۲۷ هـ.
-------------------------------------------------
[۱] - راغب اصفهاني، ابوقاسم، مفردات الفاظ القرآن، جزء۱، دمشق، دارالنشر/دارالقلم، بي‌تا، ص ۳۱۵و۳۱۶ و ابراهيم، مصطفي، احمد، الزيات، حامد، عبدالقادر و محمد، النجار، المعجم الوسيط، جزء۱، بي‌جا، دارالدعوه، بي‌تا، ص ۲۵۱ و سياح، احمد، فرهنگ بزرگ جامع نوين ( عربي به فارسي )، ترجمه المنجد، ج۱، ريشه(خلف)، تهران، انتشارات اسلام، بي‌تا، ص ۵۰۳.
[۲] - منظمة المؤتمر الإسلامي، مجلة مجمع الفقه الإسلامي، جزء دوم، مكتبة الشاملة، إصدار الثالث، ص ۲۱۷۸۵ ( به نقل از الكليات للكفوي، ص۶۱).
[۳] - شاطبي،أبواسحاق، الموافقات في أصول الشريعة، ج۴، بي‌جا، دار ابن عفان الخبر، بي‌تا، ص ۲۱۴و۲۲۲؛مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص۲۱۷۸۲-۲۱۷۹۲.
[۴] - الأثري، أبوعبدالله فوزي بن عبدالله بن محمد، الأضواء الأثرية في بيان إنكار السلف بعضهم علي بعض في المسائل الخلافية الفقهية، جزء۱، بي‌جا، بي‌نا، بي‌تا، المكتبة الشاملة، إصدار الثالث.
[۵] - مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص ۲۱۷۸۲، ( به نقل از المدخل إلي مذهب أحمد بن حنبل، شيخ عبدالقادر بدران، ص ۲۳۱).
[۶] - جباران، محمدرضا، علامه شرف الدين و فقه مقارن، مجله فقه، شماره ۴۲، سال يازدهم، ص ۱۵۳.
[۷] - ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، مقدمه ابن خلدون، ج ۲، ترجمه محمد پروين گنابادي، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ۱۳۵۹، ص۹۳۹ و بي‌آزار شيرازي، عبدالكريم، فقه مقارن ( جايگاه فقه اسلامي در صحنه بين الملل و درخشش فقه أهل بيت در قوانين مدني كشورهاي اسلامي)، مجله فقه كاوشي نو در فقه اسلامي، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ ش.، ص ۲۰۲و۲۰۳.
[۸] - حكيم، سيد محمد تقي، أصول العامة للفقه المقارن، قم، مجمع العالمي لأهل‌البيت، ۱۴۸۸ ق - ۱۹۹۷م- ۱۳۷۶ش، ص ۱۳ و جناتي، محمدابراهيم، فقه تطبيقي و پيشگامان آن، مجله كيهان انديشه نو، شماره ۵۹، بي‌تا، ص ۳۵.
[۹] - مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص ۲۱۷۸۰-۲۱۷۹۰ ( به نقل از كتاب منهج البحث الفقهي، أبوسليمان، ص ۲۴۵و۲۴۸و۲۴۹).
[۱۰] - جناتي، محمد ابراهيم، پيشين، ص ۳۵.
[۱۱] - العروسي، خالد، الترخص بمسائل الخلاف ضوابطه و أقوال العلماء فيه، جزء۱، كلية الشريعة و الدراسات الإسلامية، جامعة أم القري، بي‌تا، ص۱۴.
[۱۲] - شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۶۱ و مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، صص ۲۱۷۸۲-۲۱۷۹۲.
[۱۳] - حكيم، سيد محمد تقي، پيشين، ص ۱۳.
[۱۴] - جباران، محمد رضا، پيشين، ص ۱۵۳
[۱۵] - همان، ( به نقل از مقدمه كتاب المؤتلف، ص۱۰).
[۱۶] - الغزالي، أبوحامد، إحياء علوم‌الدين، ج۱، بيروت، دارالمعرفة، بي‌تا، ص ۵۶ و وزارة الأوقاف و الشؤن الإسلامية، موسوعة الفقهية الكويتية، جزء دوم، كويت، دارالسلاسل، طبعة الثاني، ۱۴۰۴-۱۴۲۷ ه، ص ۲۹۷.
[۱۷] - شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۲۲۲-۲۲۴ و وزارة الأوقاف و الشؤن الإسلامية، پيشين، ص ۲۹۲-۳۰۵.
[۱۸] - بقره/۲۸۲.
[۱۹] - فاطر/۱۰.
[۲۰] - مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص ۲۱۷۸۷.
[۲۱] - مائده/ ۳۴.
[۲۲] - شاطبي، أبواسحاق، پيشين، صص ۱۷۲و۲۱۱-۲۱۴ ؛ البزدوي الحنفي، علي بن محمد، أصول البزدوي، جزء اول، كراتشي، جاويد بريس، بي‌تا، صص ۱-۲۰ ؛ ابن رشد، بداية المجتهد و نهاية المقتصد، جزء۱، تنقيح و تصحيح خالد العطار، بيروت، دارالفكر، ۱۴۱۵ه- ۱۹۹۵م، ص ۶.
[۲۳] - مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص ۲۱۷۸۷،( به نقل از كتاب أحكام المعاملات المالية لشيخ علي الخفيف، ص ۱۴.۱۵).
[۲۴]- شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۲۱۵ و وزارة الأوقاف الشؤن الإسلامية، پيشين، ص ۲۹۲.
[۲۵] - فاتحه/۶.
[۲۶] - الشثري، سعد بن ناصر، شرح مقدمة في أصول التفسير للعلامة ابن قاسم، جزء۲، موقع جامع شيخ الإسلام ابن تيمية، مكتبة الشاملة، إصدار الثالث، ص ۱۴۲و۱۴۳.
[۲۷] - فاطر/ ۳۲.
[۲۸] - الشثري، سعد بن ناصر، پيشين، ص ۱۴۰-۱۴۵و شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۲۱۴.
[۲۹] - مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص۲۱۸۰۸.
[۳۰] - شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۲۱۵-۲۱۷ و وزارة الأوقاف الشؤن الإسلامية، پيشين، ص ۲۹۲.
[۳۱] - نعمتي، احمد، اجتهاد در شريعت اسلام، تهران، نشر احسان، ۱۳۷۹ش، ص ۱۰۱.
[۳۲] - شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۱۲۵.
[۳۳] -العجلوني، اسماعيل بن محمد الجراحي، كشف الخفاء و مزيل الألباس عما اشتهر من الأحاديث علي ألسنة الناس، بيروت، دارإحياء التراث العربي، بي‌تا، ص ۶۴.
[۳۴] - السيوطي، أبوالفضل جلال‌الدين عبدالرحمن أبوبكر، الخصائص الكبري، بيروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۰۵ق- ۱۹۸۵م، ص ۳۱۹.
[۳۵] - العجلوني، اسماعيل بن محمد الجراحي، پيشين، ص ۶۵.
[۳۶] -همان.
[۳۷] - ابن عابدين، محمد امين، حاشية علي الدر المختار( شرح تنوير الأبصار في فقه مذهب الإمام أبي حنيفة النعمان)، جزء۱، بيروت، دارالفكر، بي‌تا، صص ۹۵-۱۱۰
[۳۸] - شاطبي، أبواسحاق، پيشين، ص ۱۲۹.
[۳۹] -همان.
[۴۰] - وزارة الأوقاف و الشؤن الإسلامية، پيشين، صص ۲۹۲-۳۰۵.
[۴۱] - مجلة مجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص ۲۱۷۸۴.
[۴۲] - مجلة المجمع الفقه الإسلامي، پيشين، ص۲۱۷۸۵.
[۴۳] - السيواسي، كمال‌الدين محمد بن عبدالواحد، شرح فتح القدير، جزء۱، بيروت، دارالفكر، بي‌تا، ص ۳۰-۵۰ و الموصلي الحنفي، عبدالله بن مودود، الإختيار لتعليل المختار، جزء دوم، بيروت، دارالكتب العلمية، ۱۴۲۶ه- ۲۰۰۵م، ص ۵-۳۳